برای شما بازدید کننده محترم این مقاله کامل را تهیه کرده ایم.

خواجه نظام الملک

قسمتی از متن :

2

‏سعید خوشخو

‏

‏در تاريخ انديشه‌هاى سياسى، رسم بر اين است که پژوهشگران ابتدا انديشه‌هاى يونانى را کاوش مي‌کنند، ديدگاه افلاطون و ارسطو را بررسى مي‌کنند و به عنوان ريشه‌ى مکتب‌هاى سياسى به آن مي‌نگرند. اما خواجه  ‏نظام الملک طوسى پيرو هيچ مکتب سياسى که از يونان و روم باستان به ارمغان آورده باشند، نبود. اگر گفته‌هاى خواجه و خط مشى او را در مدت نزديک به سى سال وزارت در دستگاه سلجوقيان بررسى کنيم، چيزى جز گسترش عدالت اجتماعى، مبارزه با ستم و تشويق به نشر علم نمي‌بينيم.

‏در کتاب سياست نامه، در همه داستان هاى تاريخى که براى عبرت آموزى آورده است، با هدف روشن کردن نتيجه عدالت  خواهى و عواقب شوم ظلم و ستم در جوامع مختلف را براى ملکشاه سلجوقى به زبان ساده بازگو مى کند. اگر بخواهيم براى او در سياست نامه «‏فلسفه تاريخ» بسازيم، مى توانيم آشکارا بگوييم که بر طبق نوشته هاى او مى توان ادعا کرد که: طبق قوانين و سنت   هايى که عدالت را توصيه مى کند و عدالت به اين معنى است که هر کس در جايگاه خود قرار گيرد، بايد در فرآيند تاريخ، عدالت خواهان حاکم باشند. به همين انگيزه ابتدا بعد از بررسى تاريخ خطه خراسان و شهر طوس، زندگينامه خواجه طوس را در قالب جريانات سياسى دوره زندگى اش بررسى کرده و سپس با آوردن نکته هايى از کتاب سياست نامه به انديشه   هاى او آگاهى پيدا مى کنيم و در آخر کلام، به خدمات فرهنگى او اشاره مى کنيم.

‏خواجه  نظام الملک طوسى پسر خواجه  ابوالحسن على بن اسحاق بود که در قريه نوغان از شهر طوس به تاريخ جمعه پانزدهم ذى القعده سال ۴۰۸ ه.ق (۱۰۱۷ م) متولد شد. طوس از شهرهاى عمده و فرهنگ خيز خراسان بود. خراسان (خورآيان) (مشرق) يعنى سرزمينى که از آن «خورآسد» يعنى خورشيد طلوع کند. به خراسان سرزمين خورشيد طالع نيز گفته اند. خراسان سرزمين بزرگى بود که بين آمودريا (جيحون) تا کوه هاى هندوکش در افغانستان امتداد داشته است. خراسان کنونى تنها قسمتى از آن خراسان بزرگ است.شهرهاى عمده اين منطقه عبارت بودند از مرو، هرات، بلخ، نيشابور و بالاخره شهر طوس که از شهرهاى باستانى خراسان محسوب مى شود. وسعت شهر طوس به قدرى بوده است که دربردارنده مناطقى چون طابررن، سناباد، نوغان، رادکان و بسيارى از قراء ديگر بوده که بر اثر حمله مغول نابود شده اند. زمانى که حضرت رضا(ع) به شهادت رسيد مدفن مطهر آن حضرت در سناباد، هسته مرکزى شهر مقدس مشهد شد. به عبارت ديگر طوس در ۲۵ کيلومترى شمال غربى مشهد کنونى قرار دارد و سابقاً جزيى از طوس بود. ‏شهر طوس از نظر علمى و ادبى سابقه بسيار روشنى دارد. شعرا،  ادبا، دانشمندان، فقها و فلاسفه بزرگ از آن برخاسته اند، که در طول تاريخ پرتحول ايران بعد از اسلام، همواره پاسدار فرهنگ ايران بوده اند. کسانى مانند دقيقى طوسى، اسدى طوسى، حکيم ابوالقاسم فردوسى، محمد غزالى طوسى، احمد غزالى طوسى، محمدبن حسن طوسى ملقب به شيخ الطائفه و بالاخره خواجه  ‏نظام الملک است که ابتدا در دستگاه غزنويان مشاغل مختلف ديوانى داشت و بعد از چيرگى ترکان سلجوقى بر ايران در دربار آلپ ارسلان و ملکشاه شغل وزارت يافت و توانست با تدبير خويش  سلجوقيان را به سمت و سويى که خود مصلحت مى دانست هدايت نمايد. در ۳۸۷ سال بعد يعنى در ۷۹۵ ه.ق (۱۲۰۰ م) مرد دانشمند و سياست پيشه اى چون خواجه  نصيرالدين طوسى در اين ديار پا به عرصه وجود گذاشت که توانست هلاگوخان مغول را مطابق خواسته خويش راهنمايى کند و از خون ريزى و تخريب بيش از حد مغولان از آثار فرهنگى جلوگيرى نمايد. خواجه  ‏نظام الملک طوسى و خواجه  نصيرطوسى در زمينه وزارت و مشاورت با پادشاهان ترک نژاد و مغول به قدرى مهارت داشتند که اين نکته را در تاريخ ايران به عنوان يک اصل و حقيقت تاريخى گنجانيدند که امپراتوران ترک نژاد و خان هاى مغول شمشيرزنان شجاع و پرصلابت بوده و جهانگيرى و گشودن سرزمين هاى ديگر براى آنها بسيار آسان بود. اما قادر به جهاندارى و اداره ممالک مفتوحه نبودند مگر با راهنمايى وزراى ايرانى. اين وزرا آنقدر در تغيير طرز تفکر پادشاهان مهارت به خرج دادند تا به آن حد که آنان را مشوق فرهنگ و پاسدار زبان و ادب فارسى و حتى دين اسلام کردند. اديبان و سخنوران خراسانى در دورافتاده ترين روستاهاى خراسان بزرگ به ويژه طوس در اين جريان تاريخى سهم بزرگ و قابل توجهى داشتند، چون به وسيله وزراى ايرانى به دربارها راه يافتند. آنان با سرودن اشعار نغز، ترکان را شيفته زبان فارسى کردند. رونق نظم و نثر فارسى به وسيله پادشاهان ترک به حدى رسيد که در زمينه رجزخوانى در جنگ ها نيز از اشعار فارسى و شعراى پارسى گوى سود مى جستند که نمونه اى از آن را در اين متن مى آوريم. در سال ۵۴۲ ه.ق سلطان سنجر سلجوقى براى سرکوب اتسز خوارزمشاه قصد خوارزم کرد و قريه هزار سف را دو ماه محاصره کرد. ‏در اين سفر جنگى انورى در خدمت سنجر بود و رشيد وطواط شاعر پارسى گوى اهل بلخ و فارغ التحصيل نظاميه بلخ در خدمت اتسز به سر مى برد.

‏اتسز و سنجر براى رجزخوانى عليه يکديگر از اين دو شاعر فارسى زبان بهره بردند. به اين ترتيب که انورى که در کنار سنجر بود دوبيتى زير را بر تيرى نوشت و در هزار سف انداخت: اى شاه همه ملک جهان حسب  تراست / وز دولت و اقبال جهان کسب  ‏تراست

‏امروز به يک حمله هزار سف بگير / فردا خوارزم و صدهزار اسب  تراست

‏رشيد وطواط که در هزار سف در کنار اتسز بود اين شعر را بر تير نوشت و بينداخت: ‏گر خصم تو اى شاه بود رستم گرد / يک خر ز هزار سف تو نتواند برد

3

‏سعید خوشخو

‏

• ‏خواجه نظام الملک از کودکى تا وزارت سلجوقيان

‏ابوعلى فرزند خواجه  ابوالحسن على بن اسحاق که يک دهقان زاده طوسى بود در کودکى در اين شهر مقدمات علوم عقلى و نقلى را فراگرفت و در سن يازده سالگى حافظ قرآن کريم شد. او سپس به شهرهاى بزرگ خراسان رفت و علوم زمان خويش را فراگرفت. پدرش ابوالحسن على در خدمت ابوالفضل سورى که از جانب محمود غزنوى حکمران خراسان شده بود قرار گرفت و ابوعلى در يک خانواده ديوانى (ادارى و حکومتى) رشد کرد و چون پدرش به اداره مالى و حکومتى طوس رسيده بود و در آن زمان بيشتر مشاغل موروثى بود، لذا ابوالحسن على فرزند خود را براى امور ديوانى تربيت کرد. در زمان استيلاى سلجوقى ها بر خراسان که از ۴۲۸ ه.ق آغاز شد و حکومت بلخ با ابوعلى بن شاذان بود، خواجه که بيش از بيست سال از عمرش نگذشته بود به خدمت حاکم بلخ درآمد و چون ابوعلى بن شاذان بعد از استيلاى چغرى بيک سلجوقى بر بلخ به وزارت او رسيد، خواجه هم از اين طريق در خدمت سلجوقى ها درآمد و در زمان حاکميت آلپ ارسلان بر خراسان، خواجه به سال ۴۵۱ ه.ق (۱۰۵۹ م) به وزارت او در آن خطه منصوب گرديد. اين در حالى بود که طغرل سلجوقى (۴۵۵ _ ۴۲۹ ه.ق) (۱۰۶۳ _ ۱۰۲۷ م) به سلطنت رسيد. طغرل پايه قدرت حاکميت سلجوقيان را محکم کرد. وزير او ابونصر عميدالملک کندرى بود. ولى در عين حال خواجه  ابوعلى که بعدها به نظام الملک ملقب شد، آنقدر در دستگاه سلجوقيان نفوذ کرد که بزرگان سلجوقى به پيروى از خواجه  نظام الملک به صوفيان و اهل طريقت و عرفا احترام مى گذاشتند. با آن که در ۴۴۷ ه.ق (۱۰۵۵ م) طغرل به همراهى عميدالملک کندرى وزير خود به همدان رفت اما با توجه به نظريات خواجه  نظام الملک که به عرفا علاقه مند بود، طغرل به ديدار باباطاهر رفت و در حضور عميدالملک، باباطاهر چند کلمه اى با طغرل صحبت کرد و او را تحت تاثير خود قرار داد.

‏باباطاهر به طغرل گفت: «با خلق خدا چه خواهى کرد؟ سلطان جواب داد: آنچه که تو فرمايى. باباطاهر گفت که خدا مى فرمايد «ان الله يامر بالعدل والاحسان» سلطان بگريست و گفت چنين کنم.» ‏باباطاهر پس از اين گفت وگو، سر ابريقى شکسته که سال ها از آن وضو کرده بود، در انگشت داشت بيرون کرد و در انگشت طغرل کرد و گفت، مملکت عالم را اين چنين در دست تو کردم، بر عدل باش. طغرل بعد از آن که در رمضان ۴۴۷ (‏دسامبر ۱۰۵۵) بغداد را فتح کرد و القائم بامرالله خليفه عباسى به او لقب سلطان الدوله داد، به شهرستان رى پايتخت خود بازگشت، در سن هفتاد سالگى در ۸ رمضان ۴۵۵ (۴ سپتامبر ۱۰۶۳) در رى وفات کرد و در محلى که در آن شهر برجى ساخته بود، مدفون شد. چون طغرل اولادى نداشت و برادرش چغرى بيک هم قبل از وى درگذشته بود، آلپ ارسلان فرزند چغرى بيک در ۴۵۵ ه.ق به سلطنت رسيد. از آنجايى که آلپ  ارسلان به اين نکته پى برد که عميدالملک کندرى درصدد بوده است که سليمان نامى از خاندان سلجوقى را به سلطنت برساند، در ذى الحجه ۴۵۶ (‏۱۰۶۴ ‏م) عميدالملک کندرى را کشت و خواجه  ابوعلى را با لقب نظام الملک به وزارت خود برگزيد. خواجه از اين پس در همه سفرها همراه آلپ ارسلان بود. از بزرگترين وقايع دوره آلپ ارسلان، جنگ او با «رومانوس ديوجانوس» (Romanus Dioganus) ‏امپراتور روم شرقى (بيزانس) بود که در منطقه ملازگرد در شمال درياچه وان در ذى القعده ۴۶۳ (اوت ۱۰۷۱ م) روى داد و رومانوس اسير و با دادن خراج آزاد شد. آلپ ارسلان در ۳۰ ربيع الاول ۴۶۵ (۱۴ دسامبر ۱۰۷۲) در کنار جيحون به دست قلعه بانى به نام يوسف خوارزمى از پاى درآمد و فرزند جوان او جلال الدين ملکشاه که ۱۷ يا ۱۸ سال بيشتر نداشت به سلطنت رسيده و او همچنان خواجه  نظام الملک را در وزارت خويش ابقا کرد.

• ‏ملکشاه و خواجه  نظام الملک

‏جــلال الدين ملکشاه از (۴۸۵ _ ۴۶۵ ه.ق) (۱۰۹۲ _ ۱۰۲۷ م) به مدت ۲۰ سال سلطنت کرد و در اين دوره بود که خواجه  ابوعلى ملقب به نظام الملک از آنجايى که وزير مقتدر و صاحب اختيار دو سلطان نيرومند يعنى آلپ ارسلان و سپس ملکشاه بود به تاج الحضرتين نيز ملقب شد و در فرامين سلطنتى او به اين عنوان خطاب مى شد: ‏خواجه  قوام الدين ابوعلى نظام الملک طوسى (تاج الحضرتين). ابن اثير درباره اهميت خواجه  نظام الملک مى گويد که دولت سلجوقى، الدوله النظاميه است. ‏زمانى که ملکشاه سلجوقى در سن هفده سالگى به سلطنت ايران رسيد، خواجه  ‏نظام الملک ۴۷ سال داشت. اگر زمان وزارت او را بر خراسان در زمان حاکميت آلپ ارسلان بر آن منطقه نيز در نظر بگيريم، خواجه  نظام الملک داراى بيست و هفت سال خدمت ادارى (ديوانى) بود. اگر دوران وزارت مطلق خواجه  نظام الملک را بر دربار آلپ ارسلان و ملکشاه به طور جداگانه محاسبه کنيم، او نزديک به سى سال (۲۹ سال و ۷ ماه) حکومت کرد و اگر آغاز دوران ديوان سالارى خواجه را در دستگاه سلجوقيان که از سن ۲۰ سالگى آغاز مى شود محاسبه کنيم مى توانيم بگوييم که خواجه  نظام الملک به مدت پنجاه و هفت سال ديوان سالارى کرد و امور ادارى دولت سلجوقى را به خوبى اداره کرد و بوروکراسى را با تکنوکراسى درهم آميخت. بى جهت نبود که ملکشاه بى تجربه خطاب به نظام الملک همواره مى گفت: «من امور را از کوچک و بزرگ به تو واگذار کردم، تو به منزله پدر هستى.» به رغم آن که سوگند خورده بود که وزير خود را همواره يار و پشتيبان باشد ولى به تحريک ملکه ‏(ترکان خاتون) مانع انجام امور مى شد. از آنجايى که نظام الملک از عاقبت شوم وزراى ايرانى آگاهى کامل داشت، در خلوت اشعارى براى خود مى سرود که چند بيت آن را در اينجا مى آوريم. او در اين اشعار اين مطلب را مى رساند که دشمنان او در دستگاه ملکشاه با اهالى طوسى که به وزارت رسيدند، دشمنى مى ورزيدند: از سر بنه اين نخوت کاوسى را / بگذار به جبرئيل پرطاوسى را

تصاویری از چند صفحه نخست فایل :

توجه فرمایید بدلیل تهیه ی تصویر با نرم افزار های خارجی متن نمایش داده شده در تصاویر ممکن است دارای اشکالاتی در نمایش برخی حروف باشد که در فایل اصلی بدون مشکل است